یکی از بزرگترین حوض انبارهای ایران و شاید جهان که قدمت ساخت آن به زمان قاجار میرسد، برکه کل نام دارد. برکه کل در استان فارس، در شهرستان گراش قرار گرفته است، حوض انباری که به همت حاج اسدالله گراشی و برادرش فتحعلی خان معروف به بیگلربیگی ساخته و وقف شده است.
واژه و معنای برکه کل
برکه کل به روایاتی از واژه کل در زبان گراشی، اچمی به معنای کر و ناشنوا است که شاید به دلیل نداشتن سقف و عدم پژواک صدا در آن برکه آن را کر نامیدهاند که یعنی برکه صدایی را نمیشنود، در روایت دیگر از نام گوسفند بدون شاخ که باز کل نامیده شده برای نامیدن برکه استفاده شده که به معنای برکه بدون سقف و ناقص است. هر آنچه است در حال حاضر به نام برکه کل مشهور است اگرچه در اسناد قدیمی به این برکه گنج البحر گفتهاند.
بزرگی آن با احتساب قطر داخلی مخزن که حدود ۲۹ متر است، احتمالا بزرگترین قطر و در نتیجه گنبد و حجم مخزن را شامل میشود. این حوض انبار بدون سقف بوده و گنبد آن به صورت کامل ریزش کرده و خراب شده است. در خصوص ریزش سقف و گنبد برکه کل روایتهای متفاوتی وجود دارد. برخی ریزش سقف گنبدی شکل آن را به زمین لرزه سال ۱۳۳۹ لار نسبت میدهند که صحیح نمیباشد چرا که در روایت افرادی که در زمان این زمین لرزه در منطقه حضور داشتهاند برکه در آن زمان نیز بدون گنبد بوده است. برخی دیگر دلیل ریزش سقف را عدم مهارت سازندگان و موج صوتی که در زمان آبگیری برکه بوجود آمده میدانند و برخی نیز ریزش آن را به بارانهای شدیدی که پس از ساخت گنبد در منطقه رخ داده نسبت میدهند.
به هر دلیل، قدیمیترین سندی که در آن اشارهای که به بیسقف بودن این برکه شدهاست، مربوط به سندی است که در ۱۳۳۷ هجری قمری تنظیم شده است و در آن برکه کل را حوض انبار نو مدور کبیر بیسقف نامیدهاند.
هر آنچه هست این سازه یکی از شاهکارهای مهندسی است که با عمقی بالای ۲۰ متر هنوز هم رکورددار ساخت اینگونه سازهها است. این سازه در تاریخ ۲۵ اسفند ۱۳۷۹ با شمارهٔ ثبت ۳۲۹۲ در فهرست میراث ملی کشور به ثبت رسیده است.
برکه کل در جنوبغربی شهر گراش، در مسیر رودخانه فصلی پئت قرار دارد. همجهت بودن با شیب طبیعی بستر زمین که غربی به شرقی است سبب شده تا در فصل بارندگی مخزن آن از آب پر شود، در نتیجه آب مورد نیاز مردم محل را در خشکسالی و فصل تابستان تامین کند. این جانمایی به قدری هنرمندانه صورت گرفتهاست که امروزه با وجود ساخت و ساز بسیار در اطراف بنا و تخریب قسمتهای قابلتوجهی از مسیرهای آبگیری آبانبار، شاهد پر شدن مخزن این برکه هستیم.
مخزن برکه کل به طور معمول دیگر برکهها به شکل استوانهای عمودی است و از ساروج و سنگ در ساخت آن استفاده شده است و سازنده برای آسانتر شدن آبکشی از آن، قطر ته مخزن را به اندازهای حدود یک متر بیشتر از قطر بالای آن طراحی کرده است. با توجه به قطر زیاد مخزن، آبگیری با ظرفیتی حدود ۱۳ هزار لیتر را میتوان برای آن ثبت کرد. با این حجم زیاد آب، سازنده دیواره برکه را با قطری حدود ۱ متر ساخته که با افزایش ارتفاع مخزن و شروع قوس گنبد این قطر تا ۲ متر نیز افزایش دارد. ارتفاع دیواره بیرونی از زمین تا پایین سقف فروریخته برکه نیز ۵ متر میباشد.
برکه کل دارای ۶ ورودی آب و همینطور ۶ دهنه برای برداشت آب است که همگی با سنگ تراش خورده کف سازی و ساخته شده است، البته دهانه ورودی آب کوچکتر از دهانه برداشت آب بوده است. در یکی از این دهانههای برداشت آب هنوز میتوان آثار پلکانی سنگی را جهت پایین رفتن و دسترسی به کف مخزن مشاهده کرد. در حال حاضر از آب این برکه برای شستشوی معابر و آبیاری فضای سبز شهری استفاده میشود.
بزرگترین برکههای خطه جنوب
در خصوص اعلام رتبه بزرگترين حوض انبارهای ايران، بدون شک برکه کل بزرگترین آن بوده اما به دلیل موقعیت مکانی و دورافتادگی آن کمتر کسی خارج از استان و حتی خطه لارستان آن را میشناسد.
دو حوض انبار دیگر نیز در ایران وجود دارد که رتبههای بعدی را از نظر حجم مخزن بدست میآورند. برکه دریا دولت در بندر کنگ استان هرمزگان با حجم مخزنی در حدود ۸۵۰۰ لیتر دارای قطر مخزن ۲۸ متر و ارتفاعی تا نوک گنبد ۱۴ متر و دیگری برکه سردار بزرگ در قزوین با مخزنی مکعبی با قطر ۱۷ متر و ارتفاع تا نوک گنبد در حدود ۲۸ متر دارای حجم مخزنی حدود ۵۰۰۰ لیتر گنجایش است. هر سه این حوض انبارها در دوره قاجاریه ساخته شدهاند و دو برکه اول یعنی برکه کل و برکه دریا دولت هنوز آبگیری شده و آب آن مورد استفاده قرار میگیرد، اما برکه سردار بزرگ به موزه تبدیل شده و آبگیری ندارد. برکه کل با وجود ساخت و ساز منازل در اطرافش که کاملا محصور در جامعه شهری فعلی شده هنوز هم آبگیری فعالی را دارد و یک برکه و حوض انبار فعال شهری به حساب میآید.
این برکه بدون توجه رها شده و نه تنها برای مرمت قسمت بیرونی دیواره آن اقدامی صورت نگرفته بلکه تابلوهای شناساندن مکان و توضیحات برکه نیز در شان چنین سازه تاریخی و منحصر به فردی نیست. جا دارد تا متولیان آن نسبت به مرمت و حفظ آن اقداماتی را صورت دهند، چرا که دیواره بیرونی آن دارای ترکهای بسیار و عمیقی است که از بالای آن کاملا پیدا است و به طور یقین در بارندگیهای آتی سالیان پیش رو قسمتی از این دیواره به درون مخزن میریزد.
ضمنا با توجه به گمانه زنیها در خصوص ریزش سقف این حوض انبار میتوان این مهم را زمانی که خشکسالی است و آب برکه کاملا خالی شده از روی آواری که در داخل مخزن ریزش کرده حجم ساخت گنبد را تخمین زد. میتوان از روی بررسی این آوار اگر وجود داشته باشد به مراحل پیشرفت ساخت گنبد گمانهزنی کرد، حتی اگر آواری وجود نداشته باشد به یقین خواهیم رسید که گنبد ساخته نشده و قبل از شروع ساخت سازندگان به غیر عملی بودن آن به دلیل وسعت زیاد آن پی بردهاند.
دیدار از این سازه منحصر به فرد میسر نمیشد جز با همت دوست خوبمان جناب سعید ریگان که از فعالان گردشگری شهر گراش است.
