بندر سیراف، دروازهای فراموششده به تاریخ دریانوردی ایران
در جنوب استان بوشهر، جایی که آبهای آرام خلیج فارس به ساحلی خشک و تفت داده شده از شعله سوزان خورشید میرسد، هنوز هم چه در دریا و چه در ساحل ویرانههای شهری خفتهاند که زمانی یکی از پرآوازهترین بنادر جهان اسلام و ایران بوده است، بندر سیراف. بندری که امروزه شاید نامش برای بسیاری از ایرانیان چندان آشنا نباشد، اما در قرنهای سوم تا پنجم هجری، سیراف قلب تپنده تجارت دریایی میان ایران، چین، هند و شرق آفریقا به شمار میرفته.
سیراف کجاست؟
بندر سیراف در حال حاضر با نام روستای طاهری نیز شناخته میشود و در شهرستان کنگان، استان بوشهر، در کرانه شمالی خلیج فارس واقع شده است. این منطقه در فاصلهای نه چندان دور از بندر عسلویه و پارس جنوبی قرار دارد، جایی که امروز صنعت نفت و گاز ایران در آن میتپد، اما هزار سال پیش، همین سواحل محل رفت و آمد کشتیهای تجاری بزرگ بود.
دورانی که سیراف بر تجارت سرزمینها فرمان میراند
اوج شکوفایی سیراف را باید در دوران ساسانی و سپس در سدههای نخستین اسلامی جست و جو کرد. جغرافینویسان و سیاحان مسلمان مانند اصطخری و مقدسی در نوشتههای خود از سیراف به عنوان بندری بزرگ و آباد یاد کردهاند که خانههای چند طبقه چوبی و ساروجی آن با شهرهای بزرگ آن روزگار رقابت میکرد.
بازرگانان سیرافی با کشتیهای چوبی خود که با فن دوخت (بخیه کاری بدنه به جای استفاده از میخ) ساخته میشدند، مسیرهای طولانی دریایی تا سواحل چین، مجمعالجزایر مالایا، هند و شرق آفریقا را طی میکردند و کالاهایی چون ابریشم، ظروف چینی، عطریات، عاج، چوب صندل و به خصوص ادویه از این مسیرها به بندر سیراف میرسید و از آنجا به سرزمینهای داخلی ایران و فراتر از آن منتقل میشد.
نکته جالب توجه این است که بسیاری از تاریخ نگاران، سیراف را نقطه شروع یکی از مهمترین سفرنامههای دریایی کهن، یعنی «اخبار الصین و الهند»، میدانند! سندی که تصویری زنده از ارتباطات دریایی جهان اسلام با شرق آسیا در قرن سوم هجری به دست میدهد.
افول یک بندر بزرگ به نام سیراف، چگونه و چرا؟
شاید هنوز هم بتوان گفت که هیچ شکوهی ابدی نیست. سیراف نیز مانند بسیاری از شهرهای بزرگ تاریخ، رو به افول رفت. زلزلهای ویرانگر در سال ۳۶۶ هجری قمری بخش بزرگی از شهر را در هم کوبید. از سوی دیگر، رقابت روز افزون بندرهایی چون کیش و بعدها هرمز، همراه با تغییرات سیاسی و اقتصادی منطقه، رفته رفته رونق تجاری سیراف را به سوی دیگر بنادر خلیج فارس منتقل کرد. تا سدههای میانی، سیراف که روزگاری شهری پرجمعیت و ثروتمند بود، به روستایی کوچک و کم رونق بدل شده بود، جایگاهی که شوربختانه تا به امروز نیز کم و بیش حفظ شده است.
آنچه امروز از سیراف باقی مانده چیست؟
اگرچه سیراف دیگر آن بندر پر غوغای گذشته نیست، اما میراث آن هنوز زیر خاک و در دل صخرههای ساحلی و زیر دریا باقی مانده است. کاوشهای باستان شناسی که از دههی ۱۹۶۰ میلادی توسط دیوید وایتهاوس آغاز شد، بخشهایی از این شهر تاریخی را آشکار کرد، از جمله:
- مسجد جامع سیراف: یکی از قدیمیترین مساجد شناختهشده در جنوب ایران که ساخت آن به سدههای نخستین اسلامی باز میگردد.
- گورستانهای سنگی: مجموعهای گسترده از قبور تراشیدهشده در دل صخرهها که تصویری از آیینهای تدفین ساکنان این بندر به دست میدهند.
- بازماندههای بازار و کارگاههای سفالگری: نشاندهنده رونق اقتصادی و صنعتگری در دوران اوج شهر و بندر.
- آبانبارها و سازههای آبی: راهحلهای مهندسی ساکنان سیراف برای مقابله با کم آبی در اقلیمی خشک و گرم.
بخش قابل توجهی از یافتههای سفالی و سکههای به دست آمده از این کاوشها امروز در موزههایی چون موزهی ملی ایران نگهداری میشود و شاهدی روشن بر گستردگی روابط تجاری سیراف با سرزمینهای دوردست است.
چرا سیراف اهمیت دارد؟
برخی پژوهشگران بر این باورند که سیراف را میتوان یکی از نخستین نمونههای «شهر، بندر جهانی» در تاریخ خاورمیانه دانست. شهری که هویت اقتصادی و فرهنگیاش نه از کشاورزی یا تولید داخلی، بلکه از نقش واسطهایاش در شبکه تجارت جهانی شکل گرفته بود. این ویژگی سیراف را از منظر مطالعات تاریخ اقتصادی و باستانشناسی دریایی بسیار ارزشمند کرده است.
از سوی دیگر، سیراف نمونهای گویا از پیوند دیرینه ایران با دریا و تجارت بینالمللی است، روایتی که در برابر تصویر رایج ایران به عنوان سرزمینی صرفاً خشک، چهرهای دیگر را پیش چشم میگذارد.
گردشگری در سیراف امروز
برای علاقهمندان به تاریخ و باستانشناسی، سفر به روستای طاهری یا همان بندر سیراف و بازدید از محوطهی باستانی سیراف تجربهای متفاوت است. ترکیبی از سکوت ساحل خلیج فارس، بقایای دیوارهای سنگی، و گورستانهای صخرهای که داستان هزارساله این بندر را در دل خود دارند. بهترین زمان برای بازدید، فصلهای پاییز و زمستان است، چرا که گرمای طاقت فرسای تابستان در این منطقه از استان بوشهر بازدید را برای افراد غیر بومی دشوار میکند.
بندر سیراف تنها یک محوطه باستانی در جنوب ایران نیست، سیراف نشانهای است از دورانی که ایران در قلب شبکه تجارت جهانی قرار داشت و بازرگانانش تا دورترین سواحل آسیا سفر میکردند. شناخت و معرفی این میراث، نهفقط برای حفظ حافظه تاریخی، بلکه برای بازخوانی جایگاه ایران در تاریخ دریانوردی جهان اهمیت دارد.
