یزد شهری در حاشیه بیابان ایران با سنتها و روشهای زرتشتیان ایران مشهور شده و از دیر باز سنتهای زرتشتیان ایران در این شهر مذهبی رواج دارد. یکی از این سنتها که شاید تا نیم قرن پیش نیز رواج داشت دفن مردگان در دخمههای زرتشتیان بوده است. این سنت شاید بازتابی برای احترام به طبیعت برای زرتشتیان به شمار میرفته است. بازتاب و سنتهایی که از ۳۵۰۰ سال پیش تا به امروز در این شهر دیده میشود.
تعالیم زرتشت با سه اصل از گفتار نیک، پندار نیک و کردار نیک که پیروان خود را به صداقت، صلح، دوستی و احترام به طبیعت وامیداشته است.
گور دخمهها
گور دخمههای یزد یکی از نشانههای احترام به طبیعت و پاسداشت آن در حومه انتهای جنوبی شهر یزد در حوالی منطقه صفائیه است که در بالای کوه دخمه که وامدار نام این سنت است قرار دارد. دو دخمه یکی قدیمیتر و یکی جدیدتر در کنار هم بر بلندای دو کوه نه چندان مرتفع که سازههایی از جنس سنگ و ساروج دارد. بناهایی استوانهای شکل برای بازگرداندن جسم از دست رفته به طبیعت توسط پرندگان.
این گور دخمهها را با وجود شباهتهای بسیار به بناهای دوره ساسانی به آن دوران نسبت میدهند که در دورههای تاریخی بعد مرمت شده و تا دوران قاجار نیز از آنها استفاده میشده است. با اعتقاد پاکی خاک توسط زرتشتیان پیکر مردگان به گور دخمهها برده شده تا توسط پرندگان لاشخور خور استفاده شده و تنها استخوانهای متوفیان باقی بماند.
دو گور دخمه استوانهای شکل و بدون سقف در یزد وجود دارد، هر دو گور دخمه بر بلندای دو کوه در کنار هم با ارتفاع تقریبی بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ متر از زمین قرار دارند. برج بزرگتر که در حال حاضر کمتر کسی برای دیدار و بازدید به آن سمت میرود به نام دخمه دادی یا مانکجی هاتریا که وامدار نام سازنده هندی آن است و برج کوچکتر نیز که در زمان قاجار ساخته شده به نام گلستان یا برج نو مشهور بوده است.
در محوطه درونی گور دخمهها چالهای مدور وجود دارد که شیبی ملایم به مرکز دارد و استخوانها به درون آن ریخته میشده است. دیوارهای گوردخمههای یزد از جنس سنگ لاشه با ملات ساروج است که با شکل هندسی استوانهای خود بسیار مقاوم در برابر زلزله است که در استان یزد رایج بوده است.
نساسالار دخمه زرتشتیان
تا حدود یک قرن پیش که آئین دفن زرتشتیان یا بهتر بگوییم از بین بردن اجساد بدون آلوده شدن خاک و زمین رواج داشت فردی به نام نساسالار عهدهدار غسل، حمل جسد تا گور دخمه بوده که میتوان گفت نقشی برای یک واسطه در بین دنیای زندگان و مردهها را ایفا میکرد.
نساسالار به دلیل ارتباط مستقیم با اجساد حق ورود به شهر را نداشت و سالیان دراز در همین مکان زندگی میکرد. آخرین نساسالار دخمههای زرتشتیان شهریار فرودی بود که با ۹۴ سال سن در سال ۱۳۹۷ درگذشت و با فوت وی این رسم چندین هزار ساله زرتشتی نیز از میان رفت. اگرچه از سال ۱۳۵۴ به بعد نیز این رسم ممنوع شده بود و از آن سال تا کنون زرتشتیان نیز مردگان خود را به خاک میسپارند. از آنچه در کتاب تاریخی اوستا با عنوان آئین دخمهنشینی اشاره شده میتوان گفت که این مراسم به قبل از دوره ساسانیان بازمیگردد. مراسمی که با غسل و آماده سازی جسد شروع شده و با آئین پرسه و سپس حمل جسد به دخمه و قرار دادن آن در این مکان پایان مییافته است. نساسالار تمامی این مراسم را خود به انجام میرسانده و همراهان فرد متوفی با بستگان خود با رداهای سفید در پایین کوه وداع میکردهاند. داخلیترین قسمت به سمت گودال را اجساد مردان و قسمت میانی را برای اجساد زنان و قسمت بیرونی گودال را برای کودکان اختصاص داده بودند. با رها سازی اجساد، پرندگان لاشخور از گوشت جسد استفاده کرده و استخوانها باقی میماند که توسط نساسالار به درون گودال وسط دخمه ریخته میشد.
