در پست قبل + در خصوص سرو ابرکوه و موقعیت شهر ابرکوه و استان یزد به تفصیل گفتیم. یخچال خشتی ابرکوه نیز یکی دیگر از جاذبههای دیدنی این شهر است که متاسفانه بدون حفاظتی خاص رها شده است.
این یخچال (یخچال خشتی ابرکوه) که با نام یخچال آقازاده ابرکوه نیز شناخته میشود یادگار دوران قاجاریه بوده و در ورودی این شهر از سمت شیراز قرار دارد. این بنا با ساختار خاص خود به دلیل داشتن دیوارهای سایه دار، مخزن و گنبد پله پلهای برای ذخیره سازی یخ در تابستان کاربرد داشته است. ساخت یخچال خشتی ابرکوه توسط مصالحی همچون گل، خشت خام، سنگ، چوب و آهک بوده و این اثر در اسفند ماه سال ۱۳۸۱ با شماره ثبت ۷۷۵۲ به آثار ملی ایران در آمده است.
یخچال ابرکوه دارای بنایی مخروطی است که حدود ۱۲ متر ارتفاع دارد و مخزن آن نیز حدود ۱۰ متر عمق، چرا که با پر شدن تدریجی مخزن از نخاله به جای مانده ژرفای دقیق آن نیز بدرستی مشخص و قابل اندازهگیری نیست. فرم و طرح سازه این یخچال از نظر معماری منحصر به فرد است. درون یخچال بدیهی است که بخشهایی به مانند دیوارههای سایه انداز، خوضچه فرآوری یخ و در نهایت چاله بزرگ مخروطی ساخته شده و در نهایت نیز بر روی آن گنبدی خشتی بنا نهاده شده است. قطر پایین گنبد روی یخچال ابرکوه به مانند گنبد حوض انبارهای بیابانی زیاد بوده و هر چه به نوک گنبد و راس آن میرسیم قطر کمتر میشود. در ساخت گنبد این یخچال نیز برای کاهش فشار از روش پلکانی و پلهای استفاده شده است.
تنها راه ورودی به یخچال نیز دریچه کوچکی است که برای بیرون آوردن یخ در فصل تابستان کاربرد داشته است. بد نیست بدانیم، در بیشتر موارد یخچالهای خشتی در مالکیت خانها و اشراف زادگان بوده و در برخی موارد نیز فرد نیکوکاری آن را برای استفاده مردم میساخته و وقف میکرده است.
نحوه کارکرد اینگونه یخچالها از جمله یخچال خشتی ابرکوه بدین صورت بوده که آب را در زمستان وارد حوضچههای کم عمق اطراف محل قرار گیری یخچال کرده و با سرمای سوزناک بیابانی آب در طول شب یخ زده و آنها را شکسته و داخل مخزن یا خزانه یخچال میانداختهاند. خزانه در زیر گنبد مخروطی و پایینتر از سطح زمین قرار دارد که به دلیل این تغییر سطح و داشتن دیوارههای ضخیم خشتی و گلی از گزند آفتاب و گرمای روز دور بوده است. به دلیل ساختار خاص این یخچالها، هوای خنک در به سمت پایین خزانه در جریان است و هوای گرم نیز به بالای گنبد جریان پیدا کرده و از سوراخ تعبیه شده در بالای گنبد خارج میشده است. همه این عوامل باعث خنک نگه داشتن داخل یخچال و حفظ یخ درون آن تا مدتها میشده است.
