گاندو نام تمساح پوزه کوتاهی است که در ایران زندگی میکند و بزرگترین خزنده کشورمان به حساب میآید. این تمساح در جنوب استان سیستان و بلوچستان و در نواحی رودخانه باهوکلات، رودخانه سرباز و محدودههای آبی چابهار و سراوان و در بعضی نقاط نیز در هوتگها زندگی میکند.
گاندو تمساح ایرانی
تمساح گاندو از راسته کروکودیلسانان و خانواده کروکودیلیا و گونه تمساح پوزه کوتاه یا تمساح تالابی میباشد، نام علمی این حیوان Crocodylus Palustris است. کلمه و واژه گاندو بسیار قدیمی است و در زبان بلوچی به معنی راه رونده روی شکم است که برای این حیوان پرمعنا است.
گاندوها، این حیوانات خاص در حقیقت بازماندههایی از راسته کروکودیلهایی هستند که در دوره زمینشناسی مزوزوئیک یعنی ۲۲۵ تا ۲۶۵ میلیون سال قبل زندگی میکردند و میتوان گفت که از ۶۵ میلیون سال قبل تاکنون، تقریبا هیچ تغییر ظاهری در فیزیولوژی بدن خود نداشتهاند.
گاندوها در آبهای شیرین زندگی میکنند و جمعیت این حیوان در ایران را حدود ۵۰۰ عدد تخمین میزنند که با توجه به خشکسالی و از میان رفتن بستر آبی محل زندگی آن و از طرفی، تعرض انسان به زیستگاه آن احتمال از بین رفتن تدریجی تعداد زیادی از آن و در خطر قرار گرفتن گونه آن در ایران وجود دارد.
اتحادیه بینالمللی حفاظت از طبیعت، وضعیت بقای این حیوان را جزو گونههای آسیبپذیر قرار داده است. به همین دلیل در منطقه باهوکلات سیستان، منطقهای حفاظت شده برای محافظت از گاندو این تمساح ایرانی در نظر گرفته شده است.
گاندو به جز در ایران در کشورهایی به مانند هندوستان، بنگلادش، سریلانکا، نپال، پاکستان و بخشهایی از چین دیده میشود.
وجود گاندو میتواند به عنوان یکی از عوامل جذابیتها و جذب گردشگران به این منطقه از سیستان باشد. دیدن آنها در مکانهای طبیعی و زیستگاه آنها فرصتی برای جذب گردشگر به این منطقه میباشد.
این حیوان بسیار زیرک، اما ترسو است و از طرفی انسان در لیست غذایی و سفره غذاییاش نمیباشد، اما متاسفانه با همزیستی و نزدیک بودن مناطق زیستی این حیوان با جوامع انسانی در بلوچستان شاهد تلفات انسانی و به خصوص قطع عضو کودکان، در نزدیکی محل زندگی آنها و همینطور هوتگها میباشیم.
احتمال وجود این گونه از تمساح پوزه کوتاه در هر هوتگ (هوتک) وجود دارد. در ذیل لیستی از هوتگهایی که گاندو در آنها دیده شده را به عنوان زیستگاه گاندو برشمردهایم.
هوتگ فیروزآباد، شیرگواز، باهوکلات، آزادی، درگس، پلنگی، جنگل، کهیر برز، پیر سهراب که با وجود آنها در کنار سکونتگاه و جوامع انسانی سبب آمار بالای قطع عضو، گم شدن و غرق شدن افراد جامعه محلی در این مناطق شده است.
فنس کشی و ایجاد حصار به دور هوتگها میتواند از تلفات انسانی توسط هر دو عامل ذکر شده جلوگیری کند. روشی که با وجود اقدامی موثر و پیشگیرانه، بسیار معمول و ارزان است که متاسفانه به دلایل متعدد در اکثر هوتگها اجرا و انجام نشده است.
فیزیولوژی گاندو
شکل ظاهری و فیزیولوژی بدنی گاندوها به رنگ قهوهای روشن با علایم تیره پراکنده روی پوست است که پاهای کوتاه با چهار انگشت و همینطور دستانی کوتاه با پنج انگشت دیده میشود. در آرواره بالایی ۱۹ و در آرواره پایین ۱۵ دندان دیده میشود. به مانند دیگر تمساحها یک پرده عرضی در داخل چشم گاندو وجود دارد که به عنوان پلک سوم برای مواقعی که در زیر آب به سر میبرند کاربرد دارد. پردهای شکمی نیز از ورود آب به مانند دیگر تمساحها به درون معده این حیوانات جلوگیری میکند.
به طور معمول طول بدن گاندو نر حدود ۳ تا ۴ متر و ماده ها حدود ۲/۵ تا ۳ متر بوده و بالطبع مطابق دیگر جانوران نرها جثه بزرگتری نسبت به مادهها دارند. طول عمر این حیوان بین ۴۰ تا ۶۰ سال برآورد شده است و جفتگیری آنها در فصل زمستان و اسفند ماه است. تخم گذاری آنها در اردیبهشت ماه درون گودال بوده و در خرداد و تیر ماه نیز نوزادان از تخم بیرون میآیند، هر حیوان ماده حدود ۲۰ تا ۳۰ تخم در طول سال میگذارد.
گاندوها به خصوص در فصل تخمگذاری خود مهاجمتر بوده و به دلیل حس قلمرو طلبی و محافظت از تخمهای خود تهدید بزرگی برای جامعه انسانی اطراف خود میباشند.
برای دیدن این حیوان در زیستگاه طبیعی خود میتوانید به روستای درگس در جاده ترانزیتی سرباز به چابهار مراجعه کنید. در این روستا اداره کل محیط زیست استان ایستگاهی به نام ریکوکش احداث کرده است.
این ایستگاه مکانی حفاظت شده برای گاندوها است که امکان دیدن این حیوان برای شما در آنجا بیشتر میباشد. این ایستگاه با مساحتی حدود ۱۰ هکتار در سال ۱۳۸۹ به منظور حفاظت از گاندوها در برابر تهدایدات خشکسالی در منطقه ایجاد شد و حدود ۴۰ تمساح پوزه کوتاه در حال حاضر در آن زندگی میکند.
گاندوها در باور مردم بلوچ نمادی برای برکت و آبادانی است و این مردم بر این عقیده هستند که با مرگ گاندوها، خشکسالی و قحطی در منطقه بوجود میآید. خوشبختانه بر اساس این باور، از طرف مردم غیور و نجیب بلوچ، به طور معمول هیچ تعرضی به محیط زیست این حیوان به عمل نمیآید. با این وجود خشکسالی عامل اصلی از بین رفتن زیستگاه گاندوها بوده و از طرف دیگر سیلابهای بزرگ نیز باعث کشته شدن نوزادان این گونه منحصر به فرد شده و هر دو تاثیر بزرگی در کاهش جمعیت آنها داده است.
